Μέσα στο τεράστιο εύρος των βιβλίων που συγγράφονται σχεδόν καθημερινά, τόσο σε παγκόσμιο επίπεδο, όσο και στη χώρα μας, ένα θεματικό πεδίο έχει μείνει λίγο στην αφάνεια σε σχέση με τα υπόλοιπα (μυθιστόρημα, ποίηση, νουβέλα, δοκίμιο, ιστορία, επιστήμες κ.λπ.). Πρόκειται για το πεδίο της ιστορίας των επιστημών, στο οποίο δεν δίνεται, ίσως, τόση έμφαση όση θα του ήταν αναγκαία, για λόγους που δεν είναι άμεσα κατανοητοί. Κι όμως, η συγγραφή βιβλίων γύρω από την ιστορία των επιστημών αποτελεί επιτακτική ανάγκη, καθώς προσφέρει το απαραίτητο πλαίσιο για να αντιληφθούμε το πώς φτάσαμε στο σημερινό επίπεδο γνώσης. Ιδιαίτερα στον τομέα των θετικών επιστημών, η εξέλιξη είναι πλέον τόσο αλματώδης και η εξειδίκευση τόσο βαθιά, που η σύνδεση με το παρελθόν καθίσταται αναγκαία για την ουσιαστική κατανόηση των σύγχρονων επιτευγμάτων. Μια ιστορική αναδρομή δεν αποτελεί απλώς μια παράθεση γεγονότων, αλλά αναδεικνύει τη λογική συνέχεια, τα λάθη και τις επαναστάσεις που διαμόρφωσαν τα μαθηματικά, τη φυσική και τη χημεία, επιτρέποντας στον αναγνώστη να δει την επιστήμη ως μια δυναμική, ανθρώπινη διαδικασία και όχι ως ένα στατικό σύνολο απόλυτων κανόνων.

Προκειμένου, όμως, η γνώση αυτή να επιτελέσει τον σκοπό της, η προσέγγιση της ιστορίας των επιστημών οφείλει να γίνεται με τρόπο απλό και κατανοητό, καθιστώντας την προσβάσιμη στο ευρύ κοινό και όχι μόνο στους ειδικούς. Αν η επιστημονική σκέψη παραμείνει εγκλωβισμένη σε μια δυσνόητη ορολογία, υπάρχει ο ορατός κίνδυνος η επιστήμη να μετατραπεί σε ένα «κλειστό κλαμπ» για λίγους μυημένους, αποκομμένο από την υπόλοιπη κοινωνία. Η εκδημοκρατισμένη πρόσβαση στην επιστημονική διαδρομή μέσα από εύληπτα και ευκολοδιάβαστα βιβλία είναι η μόνη ασπίδα απέναντι στην παραπληροφόρηση και ο μόνος τρόπος να παραμείνει η επιστήμη ένας ζωντανός πυλώνας πολιτισμού που αφορά και εμπνέει κάθε πολίτη. Ειδικότερα, η μελέτη της ιστορίας της ατομικής βόμβας λειτουργεί ως μια καίρια υπενθύμιση των καταστροφικών συνεπειών που μπορεί να επιφέρει η αλόγιστη χρήση της πυρηνικής ενέργειας, μετατρέποντας μια επιστημονική κατάκτηση σε όργανο ολικής εξόντωσης. Μέσα από την εξέταση των γεγονότων που οδήγησαν στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, ο αναγνώστης έρχεται αντιμέτωπος όχι μόνο με τις περιβαλλοντικές και ανθρωπιστικές επιπτώσεις, αλλά και με το θεμελιώδες ηθικό χρέος των επιστημόνων. Η ιστορική αυτή γνώση αναδεικνύει την ευθύνη που φέρουν οι ερευνητές να προασπίζονται την ανθρωπότητα, διασφαλίζοντας ότι οι ανακαλύψεις τους θα υπηρετούν την πρόοδο και την ειρήνη και δεν θα γίνονται υποχείρια πολιτικών ή στρατιωτικών σκοπιμοτήτων που απειλούν την παγκόσμια ασφάλεια.

Υπό αυτό το πρίσμα, το βιβλίο του Γιώργου Κατσικογιώργου, με τον ευρηματικότατο τίτλο «Εκρηκτικά άτομα» και υπότιτλο «Ο μακρύς δρόμος προς την ατομική βόμβα», από τις εκδόσεις «Ελληνοεκδοτική», δεν συνιστά μόνο ένα γοητευτικό και ενδιαφέρον στην προσέγγισή του βιβλίο, αλλά ένα απαραίτητο όσο και χρησιμότατο ανάγνωσμα για κάθε αναγνώστη. Κι αυτό διότι δε σχετίζεται μόνο με την επιστημονική προσέγγιση της σχάσης του ατόμου και της πορείας από την ανακάλυψή της μέχρι την ατομική βόμβα, αν και περιλαμβάνει αρκετές και χρήσιμες πληροφορίες επιστημονικής φύσης. Δεν αποτελεί, όμως ούτε μόνο μια ιστορική μελέτη και παρουσίαση των γεγονότων που οδήγησαν στις τραγωδίες της Χιροσίμας και του Ναγκασάκι, αν και ακολουθεί μια ιστορικά ακριβή και επιστημονικά έγκυρη πορεία. Δεν είναι ένα απλό μυθιστόρημα ή έστω μια μυθιστορηματική βιογραφία των πρωταγωνιστών, αν και περιλαμβάνει ιστορίες που θα μπορούσαν να είναι μυθιστορηματικές αν δεν ήταν αληθινές και είναι γραμμένο με γλαφυρότητα και απλότητα που θα ταίριαζαν σε μυθιστόρημα. Όλα όσα αναφέρονται στο βιβλίο είναι πραγματικά γεγονότα, τεκμηριωμένα με βιβλιογραφικές αναφορές, κάτι, όμως, που δεν καθιστά το κείμενο «στεγνό» και βαρετό στην ανάγνωση. Δεν είναι ένα δοκίμιο πάνω στο ηθικό χρέος των επιστημόνων και τη σχέση τους με την πολιτική και την εξουσία, αν και περιλαμβάνει σημαντικούς προβληματισμούς πάνω στο θέμα αυτό, τους οποίους δεν διστάζει ο συγγραφέας να μοιραστεί με τον αναγνώστη. Είναι ένα σύνολο όλων αυτών μαζί, σε ένα συγκροτημένο κείμενο συγκροτημένο σε 12 αυτόνομα αλλά και συνδεδεμένα μεταξύ τους κεφάλαια που εκτείνεται σε 638 σελίδες, χωρίς να κουράζει, διαμορφώνοντας ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον, εύληπτο και ευκολοδιάβαστο βιβλίο ακόμα και για άτομα όπως ο υπογράφων το κείμενο που έχουν διακόψει τις σχέσεις τους με τη Φυσική από τα μαθητικά τους χρόνια.

Κι ύστερα είναι και ο τίτλος του, «εκρηκτικά άτομα». Ευφυής σύλληψη που συμπυκνώνει, νομίζω, και το μήνυμα που περνάει (μάλλον με τη θέλησή του) ο συγγραφέας. Όπως τα άτομα αποτελούν μεν μια αυτόνομη οντότητα, συγκροτούν, όμως, συνδεόμενα την ύλη έτσι όπως την ξέρουμε, και όταν επιχειρήσει κανείς να τα διασπάσει μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφικότατη έκρηξη, έτσι και η πορεία προς την πυρηνική βόμβα και την αντίστοιχη εποχή συντελείται όχι μόνο από εξαιρετικά ευφυή και λαμπρά μυαλά που ενεργούν ατομικά, αλλά από ομάδες που διαμορφώνουν συνεκτικούς δεσμούς μεταξύ αυτών των «εκρηκτικών» ατόμων, ώστε να εκμεταλλευτούν στο έπακρο τις δυνατότητές τους. Το βιβλίο δε μιλάει μόνο για νετρόνια, ηλεκτρόνια, πρωτόνια και ποζιτρόνια, αλλά και για διαπροσωπικές σχέσεις, θυσίες, αλαζόνες αλλά και ταπεινούς επιστήμονες και επιστημόνισσες που προσπάθησαν να φέρουν εις πέρας την αποστολή τους. Κάποιοι απ’ αυτούς είναι ευρύτερα γνωστοί στο κοινό (Οπενχάιμερ, Μπορ, Ράδερφορντ, Κιουρί, Φέρμι, Αϊνστάιν κ.α.), κάποιοι όχι τόσο (Μάιτνερ, Φρις, Κιστιακόφσκι, Σίλαρντ κ.λπ.). Όλοι και όλες όμως εξετάζονται από το συγγραφέα κριτικά τόσο ως προσωπικότητες όσο και ως επιστημονικές οντότητες, εντάσσονται στο ιστορικό και κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο της εποχής τους και επιχειρείται έτσι μια ερμηνεία των κινήτρων και των πράξεών τους. Στο τέλος του το βιβλίο εξηγεί γιατί οι Γερμανοί του Χίτλερ, αν και ξεκίνησαν πρώτοι, δεν κατάφεραν και ούτε ίσως θα μπορούσαν, να κατασκευάσουν ατομική βόμβα, αλλά και πώς οι Αμερικανοί, προσηλωμένοι στο στόχο τους έκαναν ό,τι χρειαζόταν για να καλύψουν το χαμένο έδαφος και να είναι αυτοί που «έκοψαν» πρώτοι το νήμα. Κι όλα αυτά με μια γλώσσα απλή και κατανοητή, με ύφος γλαφυρό που σε παρακινεί να διαβάσεις παρακάτω, με τη συνδρομή της τεχνολογίας, καθώς σε τακτά διαστήματα συναντάς διασυνδέσμους (QRcodes) που σε κατευθύνουν σε περαιτέρω πληροφορίες και οπτικό υλικό για κάθε επιμέρους ζήτημα. Είναι ευτύχημα για την Άρτα που διαθέτει έναν τόσο ικανό συγγραφέα!

Δείτε εδώ κείμενα του κ.Κωσταβασίλη