Ο Νίκος Βατόπουλος γεννήθηκε το 1960 στην Αθήνα. Σπούδασε Κοινωνιολογία στο Deree College και ακολούθησε μεταπτυχιακά στο Reading University στο Ηνωμένο Βασίλειο σε Ευρωπαϊκές Σπουδές. Από το 1988 εργάζεται στην Καθημερινή. Έχει αποκτήσει ειδίκευση για θέματα αθηναϊκού περιβάλλοντος. Από το 2007 ως το 2014 ήταν υπεύθυνος του πολιτιστικού τμήματος. Παράλληλα με τη συγγραφή βιβλίων, ασχολείται με τη φωτογραφία. Έχει κάνει ατομική έκθεση φωτογραφίας (Η Αθήνα ενός αθηναιογράφου, Αίθουσα τέχνης ena, 2014), έχει συμμετάσχει με κολάζ στην Art Athina (2015) στο περίπτερο των kaplanon galleries και έχει συμμετάσχει σε ομαδικές εκθέσεις (Γκαλερί Ζουμπουλάκη, Αθηνέο της Αθηναϊκής Ζυθοποΐας, Cube Gallery, Τα ωραία του Πέραν, κ.ά.). Το 2014 οργάνωσε το προσωπικό πρότζεκτ «Η Αθήνα της δεκαετίας του 1960» στην Ελληνοαμερικανική Ένωση (έκθεση και ομιλία). Δίνει ομιλίες με θέμα την Αθήνα και διοργανώνει περιπάτους στον αρχιτεκτονικό ιστό της πόλης. Το βιβλίο του Από το Μουσείο στην Κυψέλη: Διαδρομές στην Αθήνα, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο, μας έδωσε την αφορμή για την ακόλουθη συνέντευξη.
Πότε ξεκινάει η αγάπη σας για την Αθήνα;
Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου. Παιδί ακόμη, παρατηρούσα την πόλη που άλλαζε, τα κτίρια, τις εισόδους των πολυκατοικιών… Όταν μεγάλωνα, η Αθήνα γκρεμιζόταν και ξαναχτιζόταν. Με γοήτευε αυτή η αστική σκηνογραφία, η κουλτούρα της οικοδομής, η δραματικότητα των κατεδαφίσεων, τα εσωτερικά των παλιών σπιτιών, η φωτεινή αισιοδοξία των νέων διαμερισμάτων. Τα παιδικά και εφηβικά μου χρόνια τα πέρασα στις δεκαετίες του ’60 και του ’70 στην Πατησίων, στην πλατεία Αμερικής, στη Φωκίωνος Νέγρη. Τα σινεμά της Πατησίων ήταν κομμάτι μιας διαπαιδαγώγησης…
Θυμάμαι κι εγώ τους παλιούς κινηματογράφους της Πατησίων: Αελλώ, Αλεξάνδρα, Ηλέκτρα… Ψυχική ταύτιση με τους κινηματογραφικούς αστέρες, διψασμένη φαντασία. Γιατί λέτε ότι ήταν κομμάτι μιας διαπαιδαγώγησης;
Τα σινεμά της Πατησίων ήταν ονομαστά σε όλη την Αθήνα και την περίοδο από το 1935 έως το 1985, που έχουμε μια πυκνή 50ετία κινηματογραφικής ακμής, έμοιαζαν με «ναούς» ψυχαγωγίας, απόλαυσης και, ναι, διαπαιδαγώγησης. Ας μην ξεχνάμε ότι τις εποχές πριν από την τηλεόραση, πριν από το βίντεο και πριν από το διαδίκτυο, ο κινηματογράφος διαδραμάτιζε σημαίνοντα ρόλο ως ρυθμιστής και ευεργέτης της ανθρώπινης φαντασίας.
Το ενδιαφέρον για την ιστορία και την ταυτότητα της Αθήνας είναι σήμερα μεγαλύτερο παρά ποτέ.
Όλα τα βιβλία σας είναι γραμμένα με γνώση και μας φέρνετε καινούργια στοιχεία. Από πού αντλείτε όλο αυτό το υλικό, και ειδικά τις φωτογραφίες;
Την Αθήνα τη φωτογραφίζω ασταμάτητα. Ένα μεγάλο, αν όχι το μεγαλύτερο, μέρος του υλικού που δημοσιεύω, είναι αποτέλεσμα αυτοψίας. Οι φωτογραφίες είναι δικές μου. Πολλές φορές, βεβαίως, αξιοποιώ φωτογραφικό υλικό που μου στέλνουν αναγνώστες και αυτό είναι κάτι πολύτιμο. Συχνά, ανατρέχω και στην προσωπική συλλογή μου από καρτ ποστάλ. Ξεκίνησα να μαζεύω κάρτες από τότε που ήμουν μαθητής στο δημοτικό. Είναι μια ανεκτίμητη παρακαταθήκη που συνδέεται με την ιστορία, τη γεωγραφία, την αρχιτεκτονική, τον φιλοτελισμό, την τυπογραφία, τις γραφικές τέχνες, τον τουρισμό και την επικοινωνία.
Διαβάζω κείμενα ενός Αθηναίου που, περπατώντας, μας γνωρίζει την πόλη. Τι ανακαλύπτεις όταν περπατάς στους δρόμους της Αθήνας;
Η αλήθεια είναι ότι μου αρέσει να παρακολουθώ τις αλλαγές. Πηγαίνω σε όλες τις γειτονιές ξανά και ξανά. Μου αρέσει να παρακολουθώ τις αλλαγές και πάντα θα συναντήσω κάτι που δεν γνώριζα, κάτι που θα με εκπλήξει, κάτι που θα με οδηγήσει σε περαιτέρω έρευνα. Ανακαλύπτω λοιπόν συγγένειες κτιρίων ανάμεσα σε διαφορετικές περιοχές, βλέπω, δυστυχώς, κτίρια που είχα στο παρελθόν φωτογραφίσει να έχουν κατεδαφιστεί, βλέπω νέες οικοδομές, συχνά υπερβολικά ογκώδεις και άχαρες, βλέπω ελάχιστη φροντίδα δημοσίου χώρου. Αλλά πάντα θα βρω κάτι που θα ανανεώσει το ενδιαφέρον μου. Αυτό μπορεί να είναι, π.χ., μια απρόσμενη οπτική γωνία λουσμένη, εκείνη την ώρα, στο αττικό φως…
Στο βιβλίο σας Από το Μουσείο στην Κυψέλη ορίζετε ως εκκίνηση το Αρχαιολογικό Μουσείο. Γιατί εξακολουθεί το Μουσείο και ο κήπος να συναρπάζουν τους Αθηναίους και τους επισκέπτες;
Το Μουσείο είναι διαχρονικό σημείο αναφοράς. Ακόμα και για όσους δεν το επισκέπτονται ή για όσους το γνωρίζουν επιδερμικά. Ειδικά, ο κήπος του με το καφενείο υπήρξε για όλη τη διάρκεια του περασμένου αιώνα τόπος συνάντησης για όλες τις γενιές και τις κοινωνικές τάξεις των Αθηναίων. Ένας πλανόδιος φωτογράφος απαθανάτιζε πρόσωπα. Αναρίθμητες οι φωτογραφίες που τραβήχτηκαν είτε στον κήπο είτε στα σκαλοπάτια του Μουσείου. Ο συμβολισμός που έχει ο χώρος για την αστική ζωή και τη συλλογική μνήμη παραμένει ιδιαίτερα ισχυρός.
Η αστική επανάσταση της πόλης έλαβε χώρα πριν από δεκαετίες στην οδό Πατησίων. Για ποιο λόγο αυτή η ανάπτυξη αποτελεί ένα κεφάλαιο της ιστορίας της κατοίκησης;
Στην Πατησίων συγκεντρώθηκαν σταδιακά από το 1880 και μετά κοινωνικά στρώματα της μεσαίας και ανώτερης μεσαίας τάξης, που θέλησαν να επεκταθούν στις νέες εκτάσεις που ανοίγονταν πέρα του Μουσείου και του Πολυτεχνείου. Επενδύσεις ομογενών, κινήσεις στην κοινωνική ιεραρχία από στρατιωτικούς, καθηγητές, επιχειρηματίες, δημοσίους υπαλλήλους, καλλιτέχνες, ιατρούς και δικηγόρους όρισαν ιδίως μετά το 1915-1920 το κλίμα μιας αστικής αναγέννησης, που εκπροσωπήθηκε από μια βεντάλια αρχιτεκτονικών ρυθμών.
Το κτίριο της ΓΣΕΕ είναι ένα από τα θαύματα της αστικής Αθήνας, τι λέτε;
Χωρίς αμφιβολία είναι ένα από τα παλιά αστικά μέγαρα στο περιβάλλον της Πλατείας Αιγύπτου που εντυπωσιάζουν και που δείχνουν το κοινωνικό επίπεδο των νέων κατοίκων μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους. Το κτίριο της ΓΣΕΕ είναι ένα από τα πολλά καλά του είδους που υπήρχαν στον άξονα της Πατησίων. Αρκετά κτίρια που είχαν αντίστοιχο επίπεδο αισθητικής δυστυχώς κατεδαφίστηκαν.
Φωτογραφίες από πόρτες, παράθυρα, κτίρια που δυσκολεύονται να υπάρξουν αφού κοστίζει η συντήρησή τους. Τι βιώνει ένας ιδιοκτήτης ενός παραδοσιακού κτιρίου;
Οι δυσκολίες είναι μεγάλες, όταν πρόκειται για κτίριο που έχει κηρυχθεί διατηρητέο. Δεν υπάρχουν διευκολύνσεις και για κάθε εργασία, ακόμη και σε εσωτερικό χώρο, απαιτείται άδεια. Είναι ένα μεγάλο κοινωνικό ζήτημα που πρέπει επειγόντως να επιλυθεί υπέρ των ιδιοκτητών και υπέρ της πόλης, όπως έχει γίνει σε πολλές χώρες του προηγμένου κόσμου.
Κάποτε, οι κάτοικοι που έμεναν γύρω από την οδό Πατησίων ήταν Αθηναίοι με κάποια οικονομική άνεση. Σήμερα, ποιο είναι το κοινωνικό προφίλ των ανθρώπων που μένουν μόνιμα στις παλιές και νέες κατοικίες εκεί;
Οι ίδιοι οι Αθηναίοι εγκατέλειψαν τις παλιές αστικές συνοικίες σταδιακά από τη δεκαετία του 1970 έως το 2000. Υπήρξε μαζική έξοδος προς τα προάστια, που δικαιολογούσε η τότε υποβάθμιση του περιβάλλοντος με την καύση μαζούτ, τα καυσαέρια, την πύκνωση της κυκλοφορίας, που ήταν κάτι καινούργιο. Οι πόλεις αλλάζουν. Σήμερα, υπάρχει μια σύνθετη ανθρωπογεωγραφία αποτελούμενη από λίγους παλιούς αστούς, μετανάστες από βαλκανικές χώρες που πλέον έχουν παιδιά και εγγόνια και έχουν πλήρως ενσωματωθεί, μετανάστες και πρόσφυγες από την Ασία και την Αφρική, και καινούργιους κατοίκους, κυρίως νέους, σε ηλικία που ελκύονται από τη ζωή στην πόλη με άλλους όρους πλέον. Αυτή η κοινωνική ώσμωση μπορεί να είναι κάτι ωφέλιμο για την πόλη αλλά απαιτούνται κανόνες, ασφάλεια και βελτίωση των υποδομών.
Τα βιβλία σας θυμίζουν παλιές εποχές και έχουν νοσταλγικό ύφος. Θέλουν οι νέοι να μαθαίνουν την ιστορία της Αθήνας;
Στις ξεναγήσεις που κάνω, αλλά και στις εκδηλώσεις, συναντώ ολοένα και περισσότερους νέους ανθρώπους. Πιστεύω υπάρχει αυξανόμενο ενδιαφέρον. Βοηθούν και τα μέσα δικτύωσης. Αν έχει κάποιος την περιέργεια, θα οδηγηθεί στις σωστές πηγές και θα αρχίσει να αναζητεί από μόνος του περισσότερες πληροφορίες. Το ενδιαφέρον για την ιστορία και την ταυτότητα της Αθήνας είναι σήμερα μεγαλύτερο παρά ποτέ.
Για να νιώσει κανείς την πόλη και να καλλιεργήσει μια προσωπική σχέση με τον αστικό περίγυρο, ας κάνει συστηματικά δύο πράγματα: διάβασμα και περπάτημα.
Γράφετε ότι η αστική περιπλάνηση είναι πρωτίστως μια διαδικασία αυτογνωσίας. Έχουμε ανάγκη την αφήγηση και την ανάγνωση βιβλίων που μας προτείνουν να βγούμε έξω και να περπατήσουμε στο ιστορικό κέντρο της Αθήνας;
Θεωρώ απαραίτητο να υπάρχουν καταγραφές, φωτογραφικές και δοκιμιακές, αναμνήσεις και απομνημονεύματα, μαρτυρίες και μελέτες, οδηγοί και άρθρα, βιβλία αρχιτεκτονικής και αστικής ανθρωπολογίας. Όλα συμβάλλουν σε μια διευρυνόμενη βιβλιογραφία, αλλά και σε ένα διαρκές ερέθισμα. Πλέον, η βιβλιογραφία για την Αθήνα είναι σημαντική. Πολλά βεβαίως μένουν να γραφτούν… Η νεότερη Αθήνα έχει πολλά ακόμα θέματα να δώσει προς έρευνα. Για να νιώσει κανείς την πόλη και να καλλιεργήσει μια προσωπική σχέση με τον αστικό περίγυρο, ας κάνει συστηματικά δύο πράγματα: διάβασμα και περπάτημα.
Πριν από δεκαετίες είχαμε ένα βιβλίο-οδηγό της Αθήνας. Τώρα έχουμε τον πλοηγό στο κινητό. Κατά πόσο γνωρίζει πραγματικά ο Αθηναίος το κέντρο της πόλης και τα προάστια;
Υπάρχει ένα τεράστιο έλλειμμα γνώσης, όχι όμως και ενδιαφέροντος, έστω και περιορισμένο, αλλά αυξανόμενο, όπως προανέφερα. Η Αθήνα έχει μια πλούσια ιστορική στρωματογραφία και αναφέρομαι στη μετά το 1830 περίοδο. Όσο καταλαβαίνουμε το πώς και το γιατί αυτής της πόλης, θα είμαστε σε θέση σταδιακά να νιώσουμε τη σύνθετη ιστορία της νεότερης Αθήνας, να καταλαβαίνουμε τις διαφορές ανάμεσα στις δεκαετίες και εν τέλει να απολαμβάνουμε περισσότερο τη διαβίωσή μας στην Αθήνα, καθώς θα είμαστε περισσότερο συνειδητοί απέναντι στην Ιστορία.
Τι θα απευθύνατε στους αναγνώστες που θα διαβάσουν τη συνέντευξή σας;
Πρώτα απ’ όλα, θα τους ευχαριστούσα που έφτασαν μέχρι εδώ! Το εκτιμώ. Θα τους πρότεινα να εξερευνούν διάφορες περιοχές αυτής της απέραντης και γοητευτικής πόλης και, μαζί, να παρασύρουν και τους φίλους τους σε διαδρομές απρόβλεπτες. Είναι σημαντικό να γινόμαστε πού και πού τουρίστες στην πόλη μας.
Από το Μουσείο στην Κυψέλη
Διαδρομές στην Αθήνα
Νίκος Βατόπουλος
Μεταίχμιο
164 σελ.
ISBN 978-618-03-4198-0
Τιμή €15,50