Στις 13 του μήνα τιμάται από την παγκόσμια κοινότητα η διεθνής ημέρα της καλοσύνης. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Καλοσύνης, που καθιερώθηκε το 2000 για να θυμίζει πως το θεμελιώδες αυτό μέγεθος γεφυρώνει φυλές, φύλα και θρησκείες, αξίζει να αναλογιστούμε τη θέση της στον χρόνο.
Η έννοια της καλοσύνης, άλλοτε ως ηθική αρετή κι άλλοτε ως υπαρξιακή επιλογή, συνοδεύει την ανθρώπινη πορεία από τις απαρχές της. Παράλληλα, όμως, η σκιά της σκληρότητας βαδίζει χέρι-χέρι με τον πολιτισμό, γεννώντας ένα διαχρονικό ερώτημα: Είναι ο άνθρωπος εκ φύσεως καλός ή κακός; Η αφετηρία αυτής της αμφισημίας διαγράφεται από την αυγή της ανθρώπινης συνείδησης. Σύμφωνα με τη βιβλική αφήγηση, η εμφάνιση της κακίας εκδηλώθηκε ταυτόχρονα με την ίδια την ανθρώπινη παρουσία στον κόσμο, με το προπατορικό αμάρτημα και, κυρίως, με την τραγική σύγκρουση του Κάιν και του Άβελ. Από τότε, η διελκυστίνδα ανάμεσα στην αγάπη και τη φθορά έγινε το μόνιμο δραματικό σκηνικό της ιστορίας.
Στην αρχαία Ελλάδα, ωστόσο, επικράτησε μια βαθιά εμπιστοσύνη στην ανθρώπινη δυνατότητα για αρετή. Ο Σωκράτης διατύπωσε την επαναστατική θέση ότι «ουδείς εκών κακός», υποστηρίζοντας ότι κανείς δεν πράττει το κακό με τη θέλησή του, αλλά εξαιτίας της άγνοιας. Για τον ίδιο, η γνώση και η αυτογνωσία αποτελούν τα κλειδιά που απελευθερώνουν την ψυχή από την κακία, αναγνωρίζοντας στον άνθρωπο μια έμφυτη ροπή προς το αγαθό. Αργότερα, ο ρωμαϊκός κόσμος διχάστηκε σε δύο αντίρροπες κοσμοθεωρίες. Από τη μία πλευρά, ο θεατρικός συγγραφέας Πλαύτος διατύπωσε τη ζοφερή φράση homo homini lupus (ο άνθρωπος για τον άνθρωπο είναι λύκος), προαναγγέλλοντας μια κυνική θεώρηση της κοινωνίας. Από την άλλη, ο Ρωμαίος αυτοκράτορας και στωικός φιλόσοφος Μάρκος Αυρήλιος αντιπρόταξε μιαν ανθρωπιστική πυξίδα, τονίζοντας ότι οι άνθρωποι είναι πλασμένοι για να συνεργάζονται και να αλληλοϋποστηρίζονται, ακριβώς όπως τα μέλη του ίδιου σώματος. Η έλευση του χριστιανισμού έδωσε στη συζήτηση μια νέα, υπερβατική διάσταση. Η εντολή «αγαπάτε αλλήλους», ενταγμένη στο πλαίσιο της θεϊκής φύσης και της θυσίας του Χριστού, αποδεικνύει πως η καλοσύνη είναι δυνατότητα και θείο δώρο. Ταυτόχρονα, όμως, καθίσταται σαφές πως δεν πρόκειται για μια παθητική κατάσταση, αλλά για έναν αδιάκοπο πνευματικό αγώνα υπέρβασης του εγωισμού.
Στη σύγχρονη εποχή, η φιλοσοφική αυτή διαμάχη βρίσκει γόνιμο έδαφος στις επιστήμες. Η εξελικτική βιολογία και η νευροεπιστήμη αποδεικνύουν ότι ο άνθρωπος διαθέτει έμφυτους «καθρέφτες» ενσυναίσθησης. Σύμφωνα με σύγχρονες ανθρωπολογικές και ψυχολογικές προσεγγίσεις (όπως αυτές του Ολλανδό-αμερικανού πρωτοπόρου Φρανς ντε Βάαλ), η συνεργασία και η αλληλεγγύη υπήρξαν καθοριστικές για την επιβίωση του είδους μας, εξίσου με τον ανταγωνισμό.
Ωστόσο, η καλοσύνη σήμερα δεν απειλείται μόνο από την ανθρώπινη φύση, αλλά και από τις ίδιες τις δομές του σύγχρονου κόσμου, καθώς δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως μια ρομαντική ουτοπία ή μια αυστηρή θρησκευτική επιταγή, αλλά ως μια συνειδητή πράξη ψυχικής ανθεκτικότητας. Σε έναν κόσμο που συχνά δοκιμάζεται από κρίσεις, η καλοσύνη συνεχίζει να αποτελεί την αδιαμφισβήτητα ανώτερη και πιο ολοκληρωμένη έκφραση της μεγαλουργίας και της ευγένειας που μπορεί να επιδείξει η ανθρώπινη φύση. Στη σύγχρονη εποχή, η αίσθηση ότι η κακία, η βία και η σκληρότητα επικρατούν στις ανθρώπινες σχέσεις, δεν αποτελεί μια μεταφυσική κατάρα, αλλά το άμεσο αποτέλεσμα συγκεκριμένων κοινωνικών και οικονομικών δομών. Η ανεξέλεγκτη εξάπλωση του καπιταλισμού και η κυριαρχία μιας αμιγώς οικονομιστικής αντίληψης για τη ζωή έχουν επαναπροσδιορίσει τις αξίες μας, μετατρέποντας τον άνθρωπο από έμψυχη ύπαρξη σε οικονομική μονάδα.
Στο πλαίσιο αυτό, η συσσώρευση πλούτου και η αλόγιστη αποκόμιση υλικών αγαθών προβάλλονται ως ο πρωταρχικός σκοπός της ύπαρξης. Οι αυθεντικές ανθρώπινες σχέσεις, η ενσυναίσθηση και η πνευματική καλλιέργεια παραμερίζονται ως δευτερεύουσες ή ανούσιες πολυτέλειες. Όταν η επιτυχία μετριέται αποκλειστικά με όρους ανταγωνιστικότητας, κέρδους και καταναλωτικής ισχύος, ο συνάνθρωπος παύει να αντιμετωπίζεται ως αρωγός ή αδελφός και μετατρέπεται σε εμπόδιο ή εργαλείο. Η δομική αυτή ανασφάλεια και ο συνεχής ανταγωνισμός τροφοδοτούν το άγχος, την επιθετικότητα και, εν τέλει, την έξαρση της βίας σε κάθε επίπεδο της κοινωνικής ζωής.
Παράλληλα, η σταδιακή απομάκρυνση από το αυθεντικό πνεύμα αγάπης, συγχώρεσης και αλληλεγγύης που δίδαξε ο χριστιανισμός έχει αφήσει ένα επικίνδυνο υπαρξιακό και ηθικό κενό. Η αντικατάσταση της ανιδιοτελούς προσφοράς από τον στείρο ατομικισμό έχει επισωρεύσει αμέτρητα δεινά: κοινωνική απομόνωση, βαθιά μοναξιά, διάλυση του κοινωνικού ιστού και μια πρωτοφανή αδιαφορία για τον πόνο του άλλου. Χωρίς ένα ηθικό έρεισμα που να τοποθετεί την αγάπη στο επίκεντρο, ο σύγχρονος άνθρωπος ολισθαίνει σε μια κατάσταση διαρκούς πνευματικής φτώχειας.
Αυτή η ζοφερή πραγματικότητα περιγράφεται εύστοχα από τη σύγχρονη κριτική φιλοσοφία. Ο Κορεατο-Γερμανός φιλόσοφος Μπιούνγκ-Τσουλ Χαν, αναλύοντας την ύστερη καπιταλιστική κοινωνία, επισημαίνει ότι ζούμε στην «κοινωνία της επίδοσης» και της υπερ-κατανάλωσης, όπου ο άνθρωπος εκμεταλλεύεται τον ίδιο του τον εαυτό με το πρόσχημα της αυτοπραγμάτωσης. Παράλληλα, στο έργο του «Η Αγωνία του Έρωτα», υποστηρίζει ότι ο άκρατος ατομικισμός και η εμπορευματοποίηση των πάντων οδηγούν στην «εξαφάνιση του Άλλου». Όταν δεν μπορούμε πλέον να σχετιστούμε ουσιαστικά με τον πλησίον μας, η ικανότητα για αγάπη ατροφεί, δίνοντας τη θέση της στον ναρκισσισμό, την αποξένωση και τη βία. Υπό αυτό το πρίσμα, γίνεται εύκολα αντιληπτό πως η αποκατάσταση της καλοσύνης στην εποχή μας απαιτεί μια βαθιά ριζική αλλαγή παραδείγματος. Χρειάζεται η επανατοποθέτηση των προτεραιοτήτων μας: η μετατόπιση από το «έχειν» στο «είναι», η επιστροφή στην πνευματική καλλιέργεια και η έμπρακτη αναβίωση της αλληλεγγύης ως του μοναδικού αντίδοτου απέναντι στη βία του οικονομισμού.
Η καθιέρωση μιας παγκόσμιας ημέρας για την καλοσύνη υπενθυμίζει ότι αυτή δεν είναι δεδομένη. Αποτελεί μια συνειδητή πράξη αντίστασης και επιλογής, την οποία οφείλουμε να καλλιεργήσουμε ξανά προτού χαθεί ο πυρήνας της ανθρώπινης ταυτότητάς μας.