Προστατεύονται πραγματικά τα ανθρώπινα (και μη) δικαιώματα;

H περασμένη Κυριακή, 10 Δεκεμβρίου, ήταν αφιερωμένη παγκοσμίως στα ανθρώπινα δικαιώματα. Είναι γεγονός πως, όταν γίνεται λόγος για ανθρώπινα δικαιώματα, το μυαλό μας πηγαίνει αμέσως σε κάποιες τριτοκοσμικές χώρες, όπου οι γυναίκες δεν τολμούν να κυκλοφορήσουν μόνες, όπου τα παιδιά εξαναγκάζονται να δουλεύουν σε απάνθρωπες συνθήκες ή όπου απαγορεύεται η ελευθεροτυπία και η έκφραση αντίθετης άποψης από αυτής του καθεστώτος. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν είναι ανάγκη να ζεις στο λεγόμενο «Τρίτο Κόσμο» για να είσαι ευαισθητοποιημένος για ένα ζήτημα σχετικά με το οποίο πολύς λόγος γίνεται αλλά λίγη εφαρμογή στην πράξη. Διότι όταν σε μια δημοκρατική χώρα, όπως η δική μας, υπάρχουν φαινόμενα όπως αυτά που συνέβησαν στην πρωτεύουσα το Σαββατοκύριακο ή αυτά που συμβαίνουν στη Μόρια καθημερινά ή σαν τις καταστροφές στη Μάνδρα υπό τα απαθή βλέμματα των πολιτών που παρακολουθούν τα γεγονότα αυτά λες και είναι ταινία στην τηλεόραση,, τότε αλίμονο σε μας τους ταπεινούς θνητούς έτσι και γυαλίσει λίγο το μάτι των πάσης φύσεως αυτόκλητων σωτήρων της δημοκρατίας μας.
Κι αυτό γιατί, όπως επισημαίνει ο δημοσιογράφος Χρ. Ζέρβας, η ευρωπαϊκή αντιτρομοκρατική νομοθεσία, πιεζόμενη από τις ΗΠΑ, ωθεί διαρκώς τα κράτη-μέλη στην υιοθέτηση μέτρων που ενισχύουν την αστυνομική καταστολή σε βάρος πάγια κατοχυρωμένων δικαιωμάτων. Τα προσωπικά δεδομένα περνούν σε δεύτερη μοίρα και η παρακολούθηση μέσα από κάμερες καταργεί την ιδιωτική ζωή. Την ίδια στιγμή, σημαντικά δικαιώματα του κατηγορουμένου, όπως η απαγόρευση κράτησης χωρίς δικαστική εγγύηση, αμφισβητούνται από όλο και περισσότερες νομοθεσίες, ενώ δίνεται μεγαλύτερη βαρύτητα στην ενοχοποίηση «υπόπτων» μέσω ανώνυμων πληροφοριών και «αόρατων» μαρτύρων. Το άλλο μεγάλο πρόβλημα της εποχής μας προκύπτει από την αντιμετώπιση της παράνομης μετανάστευσης. Για τον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών έχει στηθεί ήδη ένα πολυδάπανο σύστημα αστυνομικής επιτήρησης και ηλεκτρονικής καταγραφής σε όλες τις χώρες της Ευρώπης. Σε συνδυασμό με τα διαβατήρια και τις ταυτότητες που προωθούνται, ολοκληρώνεται το «ηλεκτρονικό φακέλωμα» του συνόλου του πληθυσμού. Την ίδια στιγμή, φειδωλές αποδεικνύονται οι πολιτικές ένταξης των μεταναστών στις ευρωπαϊκές κοινωνίες.
Η Ελλάδα, ειδικά, πλήρως ενταγμένη εδώ και χρόνια στο γενικότερο αυτό πλαίσιο, βρίσκεται αντιμέτωπη με μια κρίσιμη πρόκληση: τη λειτουργία των θεσμών με διαφάνεια. Η ανυπαρξία δικαστικού ελέγχου σε σχέση με τα όρια του αιτήματος για διαφάνεια αγγίζει και συχνά παραβιάζει την ιδιωτική ζωή των πολιτών (κρυφές κάμερες) χωρίς να κομίζει στη δημοσιότητα αξιόποινες πράξεις. Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι, λοιπόν, «υπό διωγμόν». Συνεπώς πρέπει να αγωνιστούμε για την κατοχύρωση της διαφάνειας σε κάθε τομέα της ζωής μας. Μόνο υπό συνθήκες πλήρους διαφάνειας είναι δυνατόν να θεωρήσουμε ότι τα δικαιώματά μας, ως πολιτών, τελούν υπό σχετική προστασία. Όσο λοιπόν αυτή η διαφάνεια αποτελεί ακόμη ζητούμενο, καλό είναι να προσέχουμε τι λέμε και σε ποιους, αφού ο «χωροφύλακας» του αλήστου μνήμης παρελθόντος δεν μας παρακολουθεί πια εκ του σύνεγγυς, ένστολος, αλλά καθισμένος μπροστά σε ένα μόνιτορ, αρκετά χιλιόμετρα μακριά μας.
Ένας από τους κύριους παράγοντες πίσω από τη διαιώνιση των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι η ατιμωρησία, δηλαδή η παράλειψη των αρχών να προσαγάγουν στη δικαιοσύνη τους υπαιτίους. Επιπλέον, ακόμα και όταν μια τέτοια ποινική δίωξη καταλήγει σε καταδίκη του υπαιτίου, η τιμωρία του είναι σχεδόν πάντα συμβολική. Οι λόγοι είναι, μεταξύ άλλων, το γεγονός ότι δεν διασφαλίζεται η ταχύτητα των ανακρίσεων, η έλλειψη νομικής αρωγής για τους καταγγέλλοντες, οι παρατεταμένες δικαστικές διαδικασίες. «Αυτή η ατιμωρησία ενθαρρύνει τη διαιώνιση των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και βαρύνει πολύ περισσότερο από τον αντίκτυπο των όποιων λεκτικών παραινέσεων ή καταδικαστικών δηλώσεων υπουργών», δήλωσε ο Μπιορν Ένγκεσλαντ της Διεθνούς Ομοσπονδίας Ελσίνκι. Η Διεθνής Αμνηστία και η Διεθνής Ομοσπονδία Ελσίνκι για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα καλούν τις ελληνικές αρχές να λάβουν επειγόντως μέτρα για να τερματιστούν οι όποιες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Στα μέτρα αυτά θα πρέπει να συμπεριληφθούν και αντίστοιχα για την προστασία του περιβάλλοντος, κάτι που κρίνεται απαραίτητο ώστε να προστατευθεί το αναφαίρετο δικαίωμα κάθε πολίτη να ζει σε ασφαλές και καθαρό περιβάλλον που δεν θα αποτελεί κίνδυνο για τη ζωή και την υγεία του. Ας μην ξεχνάμε ότι ένα από τα σημαντικότερα διεκδικούμενα δικαιώματα της τρίτης γενιάς δικαιωμάτων είναι το δικαίωμα για το περιβάλλον. Στο ζήτημα αυτό έχουν εκφραστεί δύο απόψεις. Η πρώτη στηρίζεται σε μια ανθρωποκεντρική θεώρηση του περιβάλλοντος, ενώ η δεύτερη αναγνωρίζει, πέρα από το δικαίωμα του ανθρώπου στο περιβάλλον, αντίστοιχα δικαιώματα και στις άλλες μορφές ζωής ή στα «φυσικά αντικείμενα» του πλανήτη μας. Σύμφωνα με ton Βρετανό δημοσιογράφο και συγγραφέα, Κρίστοφερ Στόουν, θα έπρεπε να απονείμουμε δικαιώματα στα δάση, στους ωκεανούς, στα ποτάμια και στα άλλα «φυσικά αντικείμενα», στην πραγματικότητα στο φυσικό περιβάλλον ως σύνολο. Όσο κι αν φαίνεται υπερβολικά ακραία μια τέτοια άποψη, δεν παύει να θέτει ενώπιος ενωπίω ένα από τα σοβαρότερα ζητήματα ανθρωπίνων και μη δικαιωμάτων της τελευταίας πεντηκονταετίας.
Απαιτείται, επομένως, επαγρύπνηση όλων μας και σταθερή συμμετοχή στα κοινά, έλεγχος της εξουσίας και συνειδητή οικολογική αντίληψη, όχι στη θεωρία αλλά στην πράξη. Αυτό με τη σειρά του σημαίνει διαρκή αγώνα και συλλογική δράση. Να το πιθανό αντίδοτο σε τέτοιου είδους προβλήματα. Η πράξη θα δείξει αν είναι αρκετά.