ΑΥΓΟΥΣΤΙΑΤΙΚΟ ΦΕΓΓΑΡΙ

Ήταν μια ξεχωριστή βραδιά αυτή της Κυριακής που μας πέρασε, με την πανσέληνη νύχτα του Αυγούστου να γιορτάζεται με ποικίλες εκδηλώσεις σε μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους. Είναι γεγονός ότι  το φεγγάρι, η Σελήνη των αρχαίων ασκούσε πάντοτε μια έντονη γοητεία στους καλλιτέχνες και τους πνευματικούς ανθρώπους κάθε εποχής. Ο Διονύσιος Σολωμός, ο εθνικός μας ποιητής, το φαντάζεται να διαμορφώνει μια θεϊκή παρουσία που γοητεύει τον ήρωά του στο ποίημα «Κρητικός»: «Ὅμως κοντά στήν κορασιά, πού μ’ ἔσφιξε κι ἐχάρη,/ Ἐσειότουν τ’ ὁλοστρόγγυλο καί λαγαρό φεγγάρι·/ Καί ξετυλίζει ὀγλήγορα κάτι πού ἐκεῖθε βγαίνει/Κι ὀμπρός μου ἰδού πού βρέθηκε μία φεγγαροντυμένη./ Ἔτρεμε το δροσάτο φῶς στή θεϊκιά θωριά της/ Στά μάτια της τά ὁλόμαυρα καί στά χρυσά μαλλιά της». Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο κοσμοκαλόγερος της ελληνικής λογοτεχνίας, στο διήγημά του «Όνειρο στο κύμα», βάζει επίσης τον ήρωά του να μαγεύεται από την επίδραση που ασκεί το φεγγαρόφωτο στην επιφάνεια της θάλασσας: «Τήν ἀνεγνώρισα πάραυτα εἰς τό φῶς τῆς σελήνης τό μελιχρόν, τό περιαργυροῦν ὅλην τήν ἄπειρον ὀθόνην τοῦ γαληνιῶντος πελάγους, καί κάμνον νά χορεύουν φωσφορίζοντα τά κύματα.»

Στα μάτια των λογοτεχνών μας το φως του φεγγαριού έχει μαγικές ιδιότητες που μετατρέπουν τα φαινομενικώς απλά πράγματα, σε μαγευτικές εμπειρίες, όπως παρουσιάζει ο Γιάννης Ρίτσος στο ποίημα «Η σονάτα του σεληνόφωτος» (από τη σονάτα με τον ομώνυμο τίτλο που έχει γράψει ο Μπετόβεν με έμπνευση το φεγγάρι!): «μέ κλεισμένα μάτια νά ὀνειρεύεσαι ὅ,τι τύχει — μιάν ἀμμουδιά στρωτή, νοτισμένη, στιλβωμένη ἀπό φεγγάρι» ή ακόμη σε μεταφυσικές ενορατικές καταστάσεις, όπως αυτή του ίδιου ποιήματος: «κι αὐτή τήν πάλλευκη ἄχνα ἀπ’ τό φεγγάρι ποὖ ‘ναι σά μιά μεγάλη συνοδεία ἀσημένιων κύκνων—καί δέ φοβᾶμαι αὐτή τήν ἔκφραση, γιατί ἐγώ πολλές ἀνοιξιάτικες νύχτες συνομίλησα ἄλλοτε μέ τό Θεό πού μοῦ
ἐμφανίστηκε ντυμένος τήν ἀχλύ καί τή δόξα ἑνός τέτοιου σεληνόφωτος,
καί πολλούς νέους, πιό ὡραίους κι ἀπό σένα ἀκόμη, τοῦ ἐθυσίασα, ἔτσι λευκή κι ἀπρόσιτη ν’ ἀτμίζομαι μές στή λευκή μου φλόγα, στη λευκότητα τοῦ σεληνόφωτος».

Το φεγγάρι αποτέλεσε πηγή έμπνευσης και για τους τραγουδοποιούς. Αν κάνουμε μια μικρή περιήγηση στην ελληνική μουσική παραγωγή θα βρούμε πάμπολλους τίτλους τραγουδιών που αναφέρονται στο δορυφόρο του πλανήτη μας. Ενδεικτικά αναφέρω τραγούδια όπως: «Το φεγγάρι είναι κόκκινο», «Χάρτινο το φεγγαράκι», «Πάμε μια βόλτα στο φεγγάρι», «Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι», Χάθηκε το φεγγάρι», «Άμα δείτε το φεγγάρι», «Ήσουνα φεγγάρι», «Κάποιες νύχτες με φεγγάρι», «Ίσως φταίνε τα φεγγάρια», «Φεγγάρι μου χλωμό», «Θα πιω απόψε το φεγγάρι», κι όλα αυτά μόνο από την ελληνική έντεχνη δισκογραφία. Επομένως δε θα μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστη η εικονογραφία και όχι μόνο η πλευρά των εικαστικών τεχνών, αλλά και της φιλμογραφίας. Σε πάρα πολλές ταινίες το φεγγάρι παίζει καταλυτικό ρόλο ή ακόμα αποτελεί και το βασικό μοτίβο της ταινίας. Αναφέρω μόνο ενδεικτικούς τίτλους που περιέχουν τη λέξη «φεγγάρι», για λόγους οικονομίας χώρου: « Κάτω από τη λάμψη του φεγγαριού» του Νόρμαν Τζούισον, «Το φως του φεγγαριού», του Ντάνκαν Τζένκινς, «Το φεγγάρι», του Μπερνάρντο Μπερτολούτσι, «Τα βουνά του φεγγαριού», του Μπομπ Ράφελσον, «Φεγγάρι», του Ντάνκαν Τζόουνς.

Ειδική αναφορά θα πρέπει να κάνουμε σε τρεις ταινίες ξεχωριστές που αφορούν το ταξίδι στο φεγγάρι. Η πρώτη είναι η ταινία «ταξίδι στη σελήνη», του Ζωρζ Μελιές και αποτελεί την πρώτη ταινία επιστημονικής φαντασίας, δεδομένου ότι γυρίστηκε στα 1902. Η δεύτερη αποτελεί τη μεταφορά στον κινηματογράφο του βιβλίου του Ιουλίιου Βερν, «Από τη γη στη σελήνη», το 1958 από τον Μπάιρον Χάσκιν και η τρίτη είναι μεταφορά στο σινεμά του μυθιστορήματος επιστημονικής φαντασίας του H. G. Wells, «Οι πρώτοι άνθρωποι στη σελήνη», το 1964, σε βρετανική παραγωγή με σκηνοθέτη τον Νέιθαν Τζούραν. Αξίζει να δει κανείς τις ταινίες αυτές ή να διαβάσει τα σχετικά βιβλία για να διαπιστώσει τη μαγεία (ή την αφέλεια) με την οποία προσέγγιζαν το φεγγάρι οι καλλιτεχνικοί δημιουργοί. Η κατάκτηση της σελήνης, από το διαστημικό πρόγραμμα «Απόλλων» της ΝΑΣΑ, αφαίρεσε λίγη από αυτή τη μαγεία αλλά μόνο παροδικά, αν κρίνουμε από τη σύγχρονη ταινία κινουμένων σχεδίων «Εγώ ο απαισιότατος» όπου ο κύριος χαρακτήρας της ταινίας βάζει στόχο του να κλέψει το φεγγάρι!

Το πρόβλημα είναι ότι η όποια ομορφιά του φεγγαριού οφείλεται εν πολλοίς στην επίδραση που ασκεί το ίδιο στη γη μας, αλλά και ο πλανήτης μας σ’ αυτό. Από τη στιγμή, όμως, που εμείς οι ίδιοι δημιουργούμε προβλήματα στον πλανήτη μας, δεν θα πρέπει να περιμένουμε ότι θα μας σώσουν οι όποιες μαγικές ιδιότητες του φεγγαριού πολύ περισσότερο που η ζωή στην επιφάνειά του είναι αδύνατη.  Όπως σημειώνει ο Κόνραντ Λόρεντς, «ο πολιτισμένος άνθρωπος, που ερημώνει με τυφλό βανδαλισμό τον φυσικό του περίγυρο από τον οποίο αντλεί τη διατροφή του, απειλεί τον εαυτό του με οικολογική καταστροφή. Όταν οι οικονομικές συνέπειες του βανδαλισμού αυτού θ’ αρχίσουν να γίνονται αισθητές, ο άνθρωπος θ’ αναγνωρίσει μάλλον το σφάλμα του, αλλά, τότε, θα είναι ίσως πολύ αργά. Εκείνο που ο άνθρωπος προσέχει ακόμα λιγότερο, είναι ο βαθμός που οι βάρβαρες αυτές μέθοδοι βλάπτουν την ψυχή του. Η αποξένωση από τη φύση, που γενικεύεται και εξαπλώνεται με ταχύ ρυθμό, είναι, σε μεγάλο βαθμό, υπεύθυνη για την επιστροφή στη βαναυσότητα του πολιτισμένου ανθρώπου, στον αισθητικό και ηθικό τομέα. Τι θα μπορούσε να ξυπνήσει στον νέο το αίσθημα του σεβασμού, όταν το καθετί που βλέπει γύρω του είναι έργο ανθρώπινο και ― το χειρότερο ― αυτό το έργο είναι άσχημο και χυδαίο;».

Όταν η μαγεία από το αυγουστιάτικο φεγγαρόφωτο θα έχει πια περάσει, ας συλλογιστούμε λίγο πάνω σ’ αυτό το τελευταίο ερώτημα.