ΠΟΙΗΣΗ, ΠΑΛΙΓΓΕΝΕΣΙΑ ΚΑΙ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ

ratsismosΗ εβδομάδα που διανύουμε έχει ορισμένα χαρακτηριστικά που δεν τα συναντάμε σε κάποια από τις πολυάριθμες άλλες εβδομάδες της χρονιάς (και κάθε χρονιάς). Συνδυάζει μέσα σε ένα διάστημα λίγων ημερών τρεις σημαντικές επετείους, ι συνδυασμός των οποίων μπορεί να αποτελέσει αφορμή για ποικίλους προβληματισμούς. Για να γίνω πιο συγκεκριμένος, τη Δευτέρα 21 Μαρτίου γιορτάζεται η παγκόσμια μέρα της Ποίησης, ενώ την ίδια μέρα έχει οριστεί να τιμάται η παγκόσμια μέρα κατά του Ρατσισμού. Παράλληλα, την Παρασκευή, στις 25 Μαρτίου δηλαδή, έχει καθιερωθεί (καλώς ή κακώς, αντίθετα στην όποια ιστορική πραγματικότητα) ο εορτασμός της εθνικής μας επετείου της κήρυξης της επανάστασης του 1821. Ο συνδυασμός αυτών των τριών επετείων μπορεί να μας οδηγήσει σε πολύ εποικοδομητικές σκέψεις, αν αφήσουμε λίγο τη φαντασία μας να δημιουργήσει.

Ας ξεκινήσουμε συνδυάζοντας τη μέρα της ποίησης με την εθνική μας επέτειο. Ποιος ποιητής ή καλύτερα ποιο ποιητικό κείμενο συνεπήρε και ξεσήκωσε τις καρδιές σχεδόν όλων των αγνών ελλήνων στις παραμονές της επανάστασης, προετοιμάζοντας με τον καλύτερο τρόπο τις ψυχές των υπόδουλων ελλήνων για μια δυναμική αναμέτρηση με τον κατακτητή; Ας μην βιαστούμε να ανατρέξουμε στον εθνικό μας ποιητή Διονύσιο Σολωμό ή σε κάποιον άλλο από τους καθιερωμένους στην εθνική μας συνείδηση ποιητές. Ο «Θούριος» του Ρήγα Φεραίου ή Βελεστινλή ήταν στα χείλη των περισσότερων ελλήνων πολύν καιρό πριν η τριάδα της Φιλικής Εταιρείας οργανώσει την επανάσταση στη Μολδοβλαχία και την Πελοπόννησο. Όλοι, φαντάζομαι, ξέρουμε και μπορεί να σιγοψιθυρίζουμε την αποστροφή του ύμνου αυτού «καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή, παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή», πόσοι όμως ξέρουν ότι ο «Θούριος» ήταν κι ένα κάλεσμα για πανβαλκανικό (ή καλύτερα πανοθωμανικό) ξεσηκωμό όλων των υπόδουλων στην καταπίεση των ισχυρών; Αντιγράφω από το «Θούριο»: «Σ’ ανατολή και δύση, και νότον και βοριά,/ για την πατρίδα όλοι, να `χωμεν μια καρδιά./ Στην πίστην του καθ’ ένας, ελεύθερος να ζει,/ στην δόξαν του πολέμου, να τρέξωμεν μαζί./ Βουλγάροι κι Αρβανίτες, Αρμένιοι και Ρωμιοί,/ Αράπηδες και άσπροι, με μια κοινήν ορμή,/ Για την ελευθερίαν, να ζωσωμεν σπαθί,/ πως είμαστ’ αντρειωμένοι, παντού να ξακουσθεί./ Όσοι απ’ την τυραννίαν, πήγαν στην ξενιτιά/ στον τόπον του καθ’ ένας, ας έλθει τώρα πια./ Και όσοι του πολέμου, την τέχνην αγροικούν/ Εδώ ας τρέξουν όλοι, τυράννους να νικούν.»

Τι καλύτερο αντιρατσιστικό μήνυμα θα μπορούσε να βρει κανένας από αυτό που κηρύσσει την ισότητα μεταξύ των ανθρώπων ανεξάρτητα από φυλή, χρώμα, θρησκεία ή ιδεολογία, και την κυριαρχία του κράτους δικαίου με τη μορφή της απόλυτης υπακοής στους νόμους; Ποια καλύτερη ανθρωπιστική διδασκαλία από αυτή που κηρύσσει την ανεξιθρησκία, την αγάπη για την ελευθερία και την κοινή πατρίδα όλων των βαλκανικών και οθωμανικών υπόδουλων λαών, εφόσον ζουν μονιασμένοι μεταξύ τους, θα μπορούσε να επιλέξει κανείς για την εθνική επέτειο; Και ποιον καλύτερο τρόπο από αυτόν της ποίησης σε ομοιοκατάληκτο ιαμβικό μέτρο θα μπορούσε να φανταστεί κανείς για τη διάδοση όλων αυτών των μηνυμάτων; Νομίζω πως όλοι θα συμφωνούσαμε στην αυτονόητη απάντηση ότι δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος από αυτόν.

Τι είναι όμως αυτό που παρακινεί το Ρήγα Φεραίο να απευθυνθεί σε όλη τη Βαλκανική για να την «ξεσηκώσει» ενάντια στους Οθωμανούς; Περισσότερο και από την ανάγκη της εδραίωσης συμμάχων στον αγώνα της ανεξαρτησίας, νομίζω ότι αυτό που αποτελεί τον κινητήριο μοχλό του Ρήγα είναι η βαθιά γνώση του ίδιου του λαού που αυτός αντιπροσωπεύει, δηλαδή των Ελλήνων. Αντιλαμβάνεται ο ηρωικός αυτός μεγαλομάρτυρας της εθνικής μας παλιγγενεσίας ότι δε χρειάζεται να γκετοποιείς τους ξένους ή να περιχαρακώνεσαι με φοβικά αισθήματα και την απειλή βίας για να επιτύχεις τη χαρά στη ζωή σου. Η γνώση του εαυτού μας είναι δύναμη όταν τη χρησιμοποιούμε γι να αυτοπροσδιοριστούμε ή να βοηθήσουμε άλλους να προσδιοριστούν, ούτως ώστε να αγωνιστούμε για το κοινό καλό και τον κοινό στόχο όλων των ανθρώπων που είναι ασφαλώς μια ελεύθερη ζωή με σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα. Τέτοια μηνύματα μπορεί να διαμορφώσει και η επέτειος της 25ης Μαρτίου 1821, ώστε να διακρίνονται εύκολα και να αποτελέσουν αφορμή συζητήσεων και προτάσεων στις συζητήσεις που μπορεί να διαμορφώνονται συχνά υπό το πρίσμα της απελευθερωτικής επαναστατικής προσπάθειας. Μιας προσπάθειας που δεν θα είχε καν ξεκινήσει αν δεν υπήρχαν οι τρεις βασικές παράμετροι πίστεως: πρώτα-πρώτα η πίστη στον εαυτό μας, έπειτα η πίστη στους συνανθρώπους μας και τέλος η πίστη στο δίκαιο του σκοπού.

Τα γεγονότα που οδήγησαν στην έκρηξη και την εξάπλωση της επανάστασης τείνουμε να τα ξεχάσουμε στις μέρες μας. Πολλοί μάλιστα τείνουν να αμφισβητήσουν ακόμα και την αναγκαιότητα της έκρηξης της επανάστασης τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, ξεχνώντας ότι οι επαναστάσεις ξεσπούν όταν έχουν ήδη διαμορφωθεί οι συνθήκες εκείνες που θα τις συντηρήσουν και θα τις οδηγήσουν σε επιτυχία. Μ’ άλλα λόγια η επανάσταση δεν θα μπορούσε να σταθεί, ακόμα κι αν ξεκινούσε, εφόσον οι κοινωνικές συνθήκες και η λαϊκή συμπαράσταση δεν το επέτρεπαν. Η επιτυχία της Φιλικής Εταιρείας και του Νικολάου Σκουφά ήταν ότι έδωσαν το όραμα και την οργάνωση που χρειαζόταν ώστε να τεθεί σε κίνηση ένας μηχανισμός, ο οποίος, στη συνέχεια, ξεπέρασε και τους ίδιους τους εμπνευστές του. Ειδικότερα το σύνθημα «Ελευθερία ή Θάνατος» υπήρξε η μεγαλύτερη έμπνευση και η ουσιαστική παράμετρος επιτυχίας των επαναστατών. Δείχνοντας με τον τρόπο αυτό ότι δεν δίσταζαν να θυσιάσουν το πιο πολύτιμο γι’ αυτούς αγαθό, την ίδια τους τη ζωή, δηλαδή, οι επαναστάτες του 1821 αφαιρούσαν από τους αντιπάλους τους τη δυνατότητα να τους δελεάσουν με οτιδήποτε θα μπορούσε να τους σταματήσει από την απόφασή τους. Αν τελικά μας διδάσκει κάτι η όλη ιστορία των φιλικών (αλλά και κάθε επαναστατική κίνηση) είναι ότι ο όποιος αγώνας κρίνεται από αυτό που καταθέτει ο καθένας μας ως διακύβευμα, αυτό δηλαδή που είναι διατεθειμένος να χάσει προκειμένου να επιτύχει στον αγώνα του. Στις συνθήκες που έχει φτάσει πλέον η πατρίδα μας, θα πρέπει όλοι μας να αρχίσουμε να αναρωτιόμαστε τι και ως ποιο σημείο είμαστε έτοιμοι να διακινδυνεύσουμε.